Takie były Ząbkowice Śląskie

Miasto założone przez Franków

Przeglądając tomy dawnych opisów Śląska i nie tylko, relacji i pamiętników, możemy choć w małym stopniu próbować odtworzyć obraz dawnych Ząbkowic Śląskich i ich okolic. Do jednych z najstarszych dzieł zaliczyć możemy, składający się z 30 tomów, wydanych w Lipsku w latach 1744–1749, Historisch Politisch-Geographischer Atlas der gantzen Welt; Oder Grosses und vollständiges Geographisch- und Critisches Lexicon..., czyli w wolnym przekładzie: Historyczny, Polityczny i Geograficzny atlas całego świata. Zawiera on obszerny opis miasta Ząbkowic Śląskich.

W tekście przytoczone zostały legendarne przekazy dotyczące początków miasta. Czytamy tam m.in., że Frankowie wybrali sobie to miejsce na swoją siedzibę i przyszłe mieszkanie, także już w roku 1015 rozpoczęto wznoszenie miasta, a kiedy wszystko było gotowe, około roku 1021 otoczono je murami. Ze względu na swoje pochodzenie oraz na to, że było położone na wzgórzu, gdzie można było pozyskać wiele kamienia, nadali mu nazwę FRANCKENSTEIN. Przekaz ten należy uznać za legendarny, jednak stanowi ciekawy przykład pierwszych prób budowania historycznej świadomości, nawet jeśli mijała się z prawdą historyczną.

Dalej czytamy: Przed Bramą Kłodzką znajdowało się probostwo św. Jerzego, pierwotnie należące do bożogrobców, które jednak w 1538 r. zakupione zostało przez miasto i zamienione na szpital dla ubogich. Przed Bramą Świdnicką znajdował się kościółek św. Wolfganga, który w 1550 r. został zburzony. Przed Bramą Wrocławską znajdował się kościółek cmentarny św. Mikołaja (...). W dawnych czasach mieszkali tu także Żydzi, zwłaszcza w miejscu zwanym Kaldaune przy Bramie Ziębickiej, jak również w mieście, przy Stock Gasse – ul. Krótka, gdzie po lewej stronie posiadali synagogę, którą w 1508 r. zburzono, a wszystkich Żydów stąd wygnano.

Słynny opis Zimmermanna

Innym ważnym dziełem z XVIII wieku, zawierającym szczegółowy opis Śląska, a więc i Ząbkowic, jest kilkutomowa praca F.A. Zimmermanna, Beyträge zur Beschreibung von Schlesien, wydana w Brzegu w 1785 r. Można tam przeczytać: Ząbkowice (...) leżą nad Budzówką, 3 mile od Kłodzka, 1 od Srebrnej Góry, 9 od Wrocławia, 4 od Świdnicy i 2 mile od Ziębic; miasto jest wybrukowane, otoczone murami, z 4 bramami. Oprócz czworobocznego Rynku miasto posiada jeszcze dwa inne place – ul. Wolność i Nowe Miasto; w mieście znajduje się 12 ulic, w większości zabudowanych, oraz 4 przedmieścia.

W herbie miasta widnieje fragment murów z trzema wieżami i bramą. Na stronie 139 rękopisu czytamy, że 375 domów w mieście posiada prawo warzenia piwa, zaś wymienione kolejno wsie zobowiązane były do jego wyszynku. W mieście działało 11 bogatych kupców, 1 handlarz książkami wykonujący miedzioryty, 2 handlarzy suknem, 2 handlujących skórami oraz 1 zajmujący się sprzedażą wyrobów z żelaza.

Na kolejnych kartach starodruku znajdujemy wykaz rzemieślników: 5 wyrabiających igły, 8 garncarzy, 1 budowniczego organów, 1 rzeźbiarza, a także inne zawody niezbędne do normalnego funkcjonowania społeczności miejskiej. Zimmermann uwzględnił także ciekawostki: zbiór obrazów malarza Bernarda Krause i ogród botaniczny aptekarza Krausego – brata malarza, w którym podziwiać można było blisko 400 gatunków roślin. Ogród znajdował się przy dzisiejszej ul. Krzywej i prawdopodobnie wykorzystywany był przez aptekarza do wyrobu leków.

Wieża wzniesiona z pilnością

W 1797 r. ukazała się kolejna ważna praca autorstwa C.M. Weissa, Wędrowanie przez Saksonię, Śląsk, Kłodzko i Czechy, wydana w Lipsku. To właśnie tam odnajdujemy słynny, legendarny przekaz dotyczący pochyłości Krzywej Wieży. Czytamy:

„Przy kościele katolickim wznosi się oddzielna, czworoboczna wieża, wzniesiona z cegły na osobnym placu, której odpowiednikami mogą być słynne wieże w Bolonii i innych włoskich miastach; (...) mają być wypisane na niej słowa: Ja, Hans Weiss, wzniosłem tę wieżę źle z pilnością”. Weiss znał zacytowany napis jedynie z ustnych relacji mieszkańców.

Co ciekawe, w 1888 r. August Knötel wspomniał w swoim tekście o innym napisie, który znajdował się w części wieży nadpalonej przez wielki pożar sprzed 160 lat: „Nazywam się Johannes Gleiß, wybudowałem tę wieżę krzywą z pilnością. 1500.” Jaka jest więc prawda? Tego zapewne już nigdy się nie dowiemy. Nie zmienia to jednak faktu, że przekaz C.M. Weissa wciąż pobudza wyobraźnię.